Bloq
Ultrasəsdə Körpəmlə Bağlı Bir Problem Aşkarlandı: Bundan Sonra Nə Etmək Lazımdır?
Prof. Dr. Selahattin Kumru
Hamiləlik zamanı aparılan ultrasəs müayinəsində körpə ilə bağlı gözlənilməz bir tapıntının görülməsi ailələr üçün narahatedici ola bilər. Lakin ultrasəsdə bir problemin aşkarlanması hər zaman körpənin ciddi xəstəliyi olduğu və ya hamiləliyə mütləq müdaxilə edilməli olduğu demək deyil. Bəzi tapıntılar müvəqqəti ola bilər, bəziləri yalnız izləmə tələb edə bilər; bəzi hallarda isə daha ətraflı görüntüləmə, genetik müayinə və ya əlavə qiymətləndirmə lazım ola bilər.
İlk növbədə aşkarlanmış tapıntının nə olduğunu, həqiqətən anomaliyanı göstərib-göstərmədiyini və körpəyə nə dərəcədə təsir edə biləcəyini müəyyən etmək lazımdır. Bunun üçün perinatoloji qiymətləndirmə və ətraflı ultrasəs müayinəsi aparılır; lazım olduqda fetal exokardioqrafiya, fetal MRT, genetik testlər və ya digər müayinələr planlaşdırıla bilər.
Sonrakı proses hər hamiləlikdə eyni deyil. İzlənəcək yol aşkarlanmış tapıntının növünə, ağırlığına, hamiləlik həftəsinə, yanaşı başqa anomaliyaların olub-olmamasına və körpənin ümumi vəziyyətinə görə fərdi şəkildə müəyyən edilir.
Ultrasəsdə Bir Problemin Görülməsi Nə Deməkdir?
Ultrasəs müayinəsi körpənin anatomiyasını, böyüməsini, amniotik mayeni, plasentanı və hamiləliyin bir çox xüsusiyyətlərini qiymətləndirməyə imkan verir. Lakin ultrasəs zamanı görülən hər fərqlilik eyni klinik əhəmiyyətə malik deyil.
Aşkarlanmış tapıntı:
- Normalın bir variantı ola bilər,
- Müvəqqəti ultrasəs tapıntısı ola bilər,
- İzlənilməsi lazım olan bir vəziyyət ola bilər,
- Xromosomal və ya genetik xəstəlik baxımından risk göstəricisi ola bilər,
- Körpənin hər hansı orqanına və ya sisteminə aid struktur anomaliyanın əlaməti ola bilər.
Buna görə ultrasəs hesabatında bir tapıntının olması ilə körpəyə dəqiq xəstəlik diaqnozunun qoyulması eyni şey deyil.
İlkin qiymətləndirmədə ən vacib addımlardan biri görülən tapıntının izolə olub-olmadığını, yəni təkbaşına mövcud olub-olmadığını və ya başqa ultrasəs tapıntıları və struktur anomaliyalarla birlikdə görülüb-görülmədiyini müəyyən etməkdir.
Ultrasəsdə Şübhəli Tapıntı Aşkarlandıqda İlk Növbədə Nə Edilir?
İlk addım adətən körpənin yenidən ətraflı qiymətləndirilməsidir.
Rutin hamiləlik ultrasəsində şübhəli tapıntı görüldükdə perinatoloji qiymətləndirmə çərçivəsində daha ətraflı ultrasəs müayinəsi aparıla bilər. Bu müayinədə yalnız ilk aşkarlanan nahiyəyə diqqət yetirilmir; körpənin anatomiyası sistematik şəkildə yenidən qiymətləndirilir.
Məsələn, beyində bir tapıntı aşkarlanıbsa, yalnız beynin həmin hissəsi deyil, digər beyin strukturları və körpənin qalan anatomiyası da qiymətləndirilir. Eyni şəkildə ürəklə bağlı şübhəli tapıntı olduqda ürəyin ətraflı müayinəsi ilə yanaşı başqa anomaliyaların olub-olmaması da araşdırılır.
Bu qiymətləndirmənin nəticəsində ilkin ultrasəs tapıntısı:
- Təsdiqlənə bilər,
- Normal variant kimi qiymətləndirilə bilər,
- Texniki səbəblərə və ya körpənin mövqeyinə bağlı görüntü olduğu müəyyən edilə bilər,
- Daha ətraflı müayinə tələb edən anomaliya kimi müəyyən edilə bilər.
Buna görə xüsusilə mühüm qərarlar verilməzdən əvvəl tapıntının xüsusiyyəti mümkün qədər dəqiqləşdirilməlidir.
Hər Ultrasəs Tapıntısı Eyni Dərəcədə Əhəmiyyətlidirmi?
Xeyr.
Ultrasəsdə görülən tapıntıların klinik əhəmiyyəti bir-birindən xeyli fərqlənə bilər.
Bəzi tapıntılar “soft marker” adlandırılır. Bunlar təkbaşına körpənin quruluşunda ciddi pozğunluq olduğu demək deyil, lakin bəzi hallarda xromosomal xəstəlik riskinin qiymətləndirilməsində nəzərə alına və xromosomal pozğunluq ehtimalını artıra bilər. Bəzi hallarda Doppler vasitəsilə sağ ürək qapağında geriyə axının aşkarlanması və ya ductus venosus kimi körpənin damarlarında anormal axının müəyyən edilməsi də soft marker kimi nəzərə alınır.
Bunun əksinə olaraq ürəkdə, beyində, onurğada, böyrəklərdə, sidik yollarında, ağciyərlərdə və ya digər orqanlarda aşkarlanan həqiqi struktur dəyişikliklər fetal anomaliya kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu fərq vacibdir. Çünki izolə soft marker ilə aydın struktur anomaliyada tətbiq edilən qiymətləndirmə və izləmə eyni deyil.
Məsələn, əvvəlki xromosomal skrininq nəticəsi aşağı riskli olan hamiləlikdə bəzi izolə soft markerların mövcudluğu yenidən və daha ətraflı qiymətləndirmə tələb edə bilər. Struktur anomaliya aşkarlandıqda isə anomaliyaların bir hissəsi xromosomal problemlərin artmış riskinə işarə edə bildiyindən genetik qiymətləndirmə daha mühüm ola bilər.
Ətraflı Ultrasəs Təkrar Aparılırmı?
Lazım olduqda bəli.
Körpənin mövqeyi, hamiləlik həftəsi, amniotik maye və ya görüntüləmə şəraiti bəzi strukturların ilk müayinədə kifayət qədər qiymətləndirilməsinə mane ola bilər. Belə hallarda ultrasəsin müəyyən müddətdən sonra təkrar aparılması lazım ola bilər.
Bəzi anomaliyaların gedişi də zamanla dəyişə bilər. Tapıntının sabit qalıb-qalmadığını, irəliləyib-irəliləmədiyini və ya başqa tapıntıların ortaya çıxıb-çıxmadığını görmək üçün ardıcıl ultrasəs qiymətləndirmələri aparıla bilər.
Buna görə təkrar ultrasəs istənilməsi hər zaman vəziyyətin pisləşdiyi demək deyil. Bəzən məqsəd yalnız ilk müayinədə kifayət qədər görüntülənə bilməyən strukturu tam qiymətləndirmək və ya mövcud tapıntının zaman içində gedişini izləməkdir.
Hansı Hallarda Fetal Exokardioqrafiya Tələb Oluna Bilər?
Fetal exokardioqrafiya körpənin ürəyinin ətraflı qiymətləndirildiyi xüsusi ultrasəs müayinəsidir.
Ətraflı ultrasəsdə ürək və ya böyük damarlarla bağlı şübhəli tapıntı görüldükdə fetal exokardioqrafiya tələb oluna bilər. Bundan başqa, anada bəzi xəstəliklərin olması, ailədə anadangəlmə ürək xəstəliyi anamnezi və ya müəyyən fetal və hamiləliklə bağlı risk faktorları fetal ürəyin daha ətraflı qiymətləndirilməsini tələb edə bilər.
Fetal exokardioqrafiyanın məqsədi ürəyin anatomiyasını və funksiyalarını daha ətraflı araşdırmaqdır.
Fetal MRT Nə Zaman Tələb Oluna Bilər?
Fetal maqnit-rezonans tomoqrafiyası (fetal MRT) ultrasəs müayinəsini tamamlayan qabaqcıl görüntüləmə üsuludur.
Hər ultrasəs tapıntısında fetal MRT aparılması lazım deyil. Xüsusilə körpənin beyin və mərkəzi sinir sistemi ilə bağlı bəzi anomaliyalarında ultrasəsdən əldə olunan məlumatlara əlavə məlumat vermək məqsədilə istifadə oluna bilər. Bəzi döş qəfəsi, ağciyər və ya digər anatomik problemlərdə də klinik vəziyyətə görə fetal MRT nəzərdən keçirilə bilər.
Fetal MRT adətən ətraflı ultrasəsi əvəz etmir. Əvvəlcə hədəf nahiyə mütəxəssis ultrasəs müayinəsi ilə qiymətləndirilir; fetal MRT əlavə məlumat verə biləcəyi düşünülən seçilmiş hallarda planlaşdırılır.
Ultrasəsdə Problem Görülərsə Genetik Test Lazımdırmı?
Hər ultrasəs tapıntısında genetik test lazım deyil.
Genetik qiymətləndirmə qərarı aşkarlanmış tapıntının növünə, xromosomal pozğunluq riskini artırıb-artırmamasına və təkbaşına, yoxsa başqa anomaliyalarla birlikdə görülməsinə görə verilir.
Burada skrininq testi ilə diaqnostik test arasındakı fərq vacibdir.
NIPT kimi testlər bəzi xromosomal xəstəliklər baxımından risk qiymətləndirən skrininq testləridir. Amniosentez, xorion xovlarının biopsiyası (CVS) və kordosentez isə fetal genetik materialın araşdırılmasına imkan verən diaqnostik üsullardır.
Fetal struktur anomaliya aşkarlanan bəzi hamiləliklərdə amniosentez və ya CVS/kordosentez ilə xromosomal analiz və lazım olduqda xromosomal mikroarray, WES (tam ekzom müayinəsi) kimi daha qabaqcıl və ətraflı genetik qiymətləndirmələr tövsiyə oluna bilər.
Lakin hansı genetik testin lazım olduğu hər bir hal üçün ayrıca qiymətləndirilməlidir.
NIPT Normaldırsa, Ultrasəsdə Aşkarlanan Problem Əhəmiyyətsizdirmi?
Xeyr.
NIPT nəticəsinin aşağı riskli olması skrininq edilən xromosomal xəstəliklər baxımından riski əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər; lakin körpənin bütün genetik xəstəliklərini və ya struktur anomaliyalarını istisna etmir.
Ultrasəs müayinəsi və genetik skrininq testləri fərqli suallara cavab verir.
NIPT əsasən müəyyən xromosomal pozğunluqlar baxımından risk qiymətləndirir, ultrasəs isə körpənin anatomiyasını və inkişafını qiymətləndirir. Buna görə NIPT nəticəsi aşağı riskli olsa belə, ultrasəsdə həqiqi struktur anomaliya aşkarlandıqda həmin tapıntı ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Eyni şəkildə ultrasəsin normal olması da bütün genetik xəstəliklərin istisna edildiyi demək deyil.
Ultrasəsdə Aşkarlanan Hər Problem Müalicə Tələb Edirmi?
Xeyr.
Prenatal dövrdə aşkarlanan bir çox vəziyyət yalnız izləmə tələb edir.
Bəzi tapıntılar hamiləlik irəlilədikcə yox ola və ya klinik əhəmiyyətini itirə bilər. Bəzi anomaliyalar isə hamiləlik boyunca izlənilir və lazım olan müalicə doğuşdan sonra həyata keçirilir.
Məsələn, bəzi böyrək və sidik yolu problemlərində, ürək anomaliyalarında və ya digər struktur problemlərdə körpənin doğuşdan sonrakı qiymətləndirilməsi və müalicəsinin əvvəlcədən planlaşdırılması kifayət edə bilər.
Bununla yanaşı, bəzi xəstəliklərdə hamiləlik zamanı körpənin vəziyyəti pisləşə və ya orqan inkişafı təsirlənə bilər. Belə seçilmiş hallarda ana bətnində fetal müalicə və ya fetal müdaxilə variantları qiymətləndirilə bilər.
Buna görə əsas sual yalnız “Körpədə problem varmı?” deyil. Əsas olan bu problemin hamiləlik zamanı körpəyə necə təsir edəcəyi və müdaxilənin nəticəni dəyişdirib-dəyişdirə bilməyəcəyidir.
Hansı Hallarda Ana Bətnində Körpəyə Müdaxilə Tələb Oluna Bilər?
Fetal müalicə yalnız müəyyən xəstəliklərdə və seçilmiş hallarda tətbiq olunur.
Məsələn:
- Əkizdən əkizə transfuziya sindromunda (TTTS) fetoskopik lazer müalicəsi,
- Ağır fetal anemiyada intrauterin qan transfuziyası,
- Seçilmiş aşağı sidik yollarının obstruksiyası (LUTO) hallarında vezikoamniotik şunt və ya uyğun xəstələrdə fetoskopik müdaxilələr,
- Bəzi fetal plevral efüziyalarda torakoamniotik şunt,
- Seçilmiş anadangəlmə diafraqma yırtığı hallarında fetoskopik müdaxilələr,
- Bəzi spina bifida hallarında fetal cərrahiyyə
nəzərdən keçirilə bilər.
Lakin bir xəstəlik üçün fetal müalicə variantının olması həmin diaqnozu alan hər körpəyə ana bətnində müdaxilə ediləcəyi demək deyil.
Müalicə qərarı xəstəliyin ağırlığı, hamiləlik həftəsi, körpənin vəziyyəti, müalicədən gözlənilən fayda və ana ilə körpə üçün yarana biləcək risklər birlikdə qiymətləndirilərək verilir.
Ultrasəsdə Aşkarlanan Problem Körpənin Doğuş Üsulunu Dəyişdirirmi?
Hər zaman deyil.
Fetal anomaliyanın aşkarlanması təkbaşına qeysəriyyə əməliyyatının lazım olduğu demək deyil. Doğuş üsulu anomaliyanın növü, körpənin vəziyyəti, hamiləlik həftəsi və mamalıq faktorları birlikdə qiymətləndirilərək müəyyən edilir.
Lakin bəzi xəstəliklərdə doğuşun harada və nə zaman baş verəcəyi doğuş üsulundan daha vacib ola bilər.
Körpənin doğuşdan dərhal sonra uşaq kardiologiyası, uşaq cərrahiyyəsi, uşaq urologiyası, yenidoğulmuşların intensiv terapiyası və ya başqa ixtisas sahəsinin dəstəyinə ehtiyac duyacağı gözlənilirsə, doğuşun bu imkanların olduğu mərkəzdə planlaşdırılması lazım ola bilər.
Prenatal diaqnostikanın mühüm faydalarından biri yalnız xəstəliyi doğuşdan əvvəl bilmək deyil, həm də doğuş və doğuşdan sonrakı müalicə prosesini əvvəlcədən planlaşdıra bilməkdir.
İkinci Rəy Almaq Lazımdırmı?
Körpədə mühüm struktur anomaliya ehtimal edildikdə və ya ailəyə hamiləliyin gedişi ilə bağlı mühüm qərar verilməli olduğu bildirildikdə ikinci rəy almaq nəzərdən keçirilə bilər.
Xüsusilə nadir anomaliyalarda və ya fetal müalicə variantının qiymətləndirildiyi hallarda müvafiq sahədə təcrübəli mərkəzdə yenidən qiymətləndirmə diaqnozun təsdiqlənməsinə və mövcud variantların daha yaxşı başa düşülməsinə kömək edə bilər.
İkinci rəy almaq ilk qiymətləndirməni etibarsız hesab etmək demək deyil. Məqsəd mühüm klinik qərardan əvvəl diaqnoz və variantlar haqqında mümkün qədər geniş məlumat əldə etməkdir. İkinci rəy çox vaxt körpədə aşkarlanmış anomaliyanın proqnozu və müalicəsi üzrə mütəxəssis olan digər şöbələrin həkimlərinin də iştirak etdiyi multidissiplinar konsilium şəklində həyata keçirilir və bu, olduqca dəyərli yanaşmadır. Ana və ata namizədləri həm mövzu barədə ətraflı məlumatlandırılır, həm də problemlə bağlı suallarını verərək aydınlıq əldə etmək imkanı qazanırlar.
Ultrasəsdə Problem Aşkarlandıqda Ailələr Hansı Sualları Verməlidir?
Fetal tapıntı ilə qarşılaşıldıqda yalnız xəstəliyin adını öyrənmək çox vaxt kifayət deyil.
Ailələrin aşağıdakı sualların cavablarını öyrənməsi vacibdir:
- Aşkarlanmış tapıntı dəqiq anomaliyadır, yoxsa şübhəli tapıntıdır?
- Tapıntı təkbaşınadır, yoxsa başqa anomaliyalar da var?
- Körpənin hansı orqanına və ya sisteminə təsir edir?
- Xəstəliyin hamiləlik boyunca gözlənilən gedişi necədir?
- Daha ətraflı ultrasəs və ya başqa görüntüləmə lazımdırmı?
- Genetik qiymətləndirmə tələb olunurmu?
- Hamiləlik zamanı yalnız izləmə kifayətdirmi?
- Ana bətnində müalicə variantı varmı?
- Doğuşun vaxtı, üsulu və ya həyata keçiriləcəyi mərkəz dəyişəcəkmi?
- Körpənin doğuşdan sonra hansı müalicələrə ehtiyacı ola bilər?
Bu sualların cavabları ailələrin qarşılaşdıqları vəziyyəti daha düzgün anlamalarına və sonrakı prosesə daha şüurlu şəkildə hazırlaşmalarına kömək edir.
Ən Vacib Addım: Tapıntını Düzgün Müəyyən Etmək
Ultrasəsdə körpə ilə bağlı gözlənilməz tapıntının görülməsi təkbaşına hamiləliyin nəticəsini müəyyən etmir.
Bəzi tapıntıların klinik əhəmiyyəti olmaya bilər, bəziləri yaxın izləmə tələb edə bilər, bəziləri üçün isə qabaqcıl diaqnostik müayinələr lazım ola bilər. Daha az sayda seçilmiş hallarda fetal müalicə və ya doğuşdan dərhal sonra müdaxilə planlaşdırıla bilər.
Buna görə prosesdə ən vacib addım ilk ultrasəs görüntüsündən tələsik nəticə çıxarmaq əvəzinə tapıntını düzgün müəyyən etmək, körpəni bütövlükdə qiymətləndirmək və sonrakı addımları diaqnoza uyğun planlaşdırmaqdır.
Perinatoloji qiymətləndirmənin məqsədi yalnız anomaliyanın adını qoymaq deyil; anomaliyanın körpəyə necə təsir edə biləcəyini, hamiləliyin necə izlənilməli olduğunu və doğuşdan əvvəl və ya sonra hansı variantların mövcud olduğunu ailə ilə birlikdə qiymətləndirməkdir.
Tez-tez Verilən Suallar
Ultrasəsdə problem görülməsi körpəmin xəstə olduğu deməkdirmi?
Xeyr. Bəzi ultrasəs tapıntıları normal variant və ya müvəqqəti tapıntı ola bilər. İlk növbədə tapıntının təsdiqlənməsi, struktur anomaliya olub-olmadığının və başqa tapıntıların müşayiət edib-etmədiyinin qiymətləndirilməsi lazımdır.
Ultrasəsdə anomaliya görülərsə amniosentez mütləq aparılmalıdırmı?
Xeyr. Amniosentezə ehtiyac aşkarlanmış anomaliyanın növünə, yanaşı tapıntılara və klinik vəziyyətə görə qiymətləndirilir. Struktur anomaliyalarda diaqnostik genetik testlər daha çox nəzərdən keçirilə bilər.
NIPT normal olduğu halda körpədə anomaliya ola bilərmi?
Bəli. NIPT müəyyən xromosomal xəstəliklər üçün skrininq testidir və bütün genetik xəstəlikləri və ya struktur anomaliyaları istisna etmir. Buna görə ultrasəsdə aşkarlanan struktur tapıntı NIPT nəticəsindən asılı olmayaraq qiymətləndirilməlidir.
Fetal MRT hər anomaliyada lazımdırmı?
Xeyr. Fetal MRT seçilmiş hallarda, xüsusilə ultrasəs müayinəsinə əlavə məlumat verə biləcəyi düşünüldükdə istifadə olunur. Hər ultrasəs tapıntısında rutin şəkildə aparılması lazım deyil.
Ultrasəsdə problem aşkarlanması qeysəriyyə tələb edirmi?
Xeyr. Fetal anomaliya təkbaşına qeysəriyyə üçün göstəriş deyil. Doğuş üsulu körpənin vəziyyətinə, anomaliyanın xüsusiyyətlərinə və mamalıq faktorlarına görə müəyyən edilir.
Körpəyə ana bətnində müalicə tətbiq oluna bilərmi?
Bəzi xəstəliklərdə bəli. Lakin fetal müalicə yalnız müəyyən xəstəliklərdə və uyğun meyarlara cavab verən seçilmiş hallarda tətbiq olunur. Fetal anomaliyanın aşkarlanması avtomatik olaraq ana bətnində müdaxilə tələb etmir.
Bu məzmun ümumi məlumatlandırma məqsədilə hazırlanmışdır. Ultrasəsdə aşkarlanan fetal tapıntıların mənası, lazım olan əlavə müayinələr, hamiləliyin izlənməsi və müalicə variantları ana və körpənin fərdi klinik xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.