Ana Bətnində Körpəyə Müdaxilə Nə Zaman Lazımdır? Fetal Müdaxilələr Necə Aparılır?

Ana bətnindəki körpədə xəstəlik və ya inkişaf problemi aşkarlanması hər zaman müdaxilə lazım olduğu anlamına gəlmir. Bir çox hallarda hamiləliyin yaxından izlənilməsi kifayət etdiyi halda, bəzi xəstəliklərdə körpənin həyatını təhdid edən və ya orqan inkişafına mənfi təsir göstərən prosesi dəyişdirmək məqsədilə doğuşdan əvvəl fetal müdaxilə nəzərdən keçirilə bilər.

Fetal müdaxilə qərarı yalnız xəstəliyin adına əsasən verilmir. Xəstəliyin ağırlıq dərəcəsi və irəliləmə ehtimalı, hamiləlik həftəsi, körpənin orqanlarının nə dərəcədə təsirlənməsi, yanaşı digər anomaliyaların olub-olmaması və tətbiq ediləcək prosedurun ana ilə körpəyə təmin edə biləcəyi mümkün fayda və risklər birlikdə qiymətləndirilir.

Fetal müdaxilə, körpə hələ ana bətnində olarkən xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaq, körpənin yaşama şansını artırmaq və ya orqanların qalıcı şəkildə zədələnməsi riskini azaltmaq məqsədilə tətbiq olunan prosedurların ümumi adıdır.

Buna görə “fetal müdaxilə” və “fetal əməliyyat” eyni məna daşımır. Fetal müdaxilələrin əhəmiyyətli bir hissəsi ananın qarın nahiyəsindən ultrasəs nəzarəti altında yerləşdirilən nazik iynə və ya kateterlə həyata keçirilə bilər. Bəzi hallarda fetoskop adlandırılan nazik kamera sistemindən istifadə edilir, seçilmiş xəstəliklərdə isə daha geniş fetal cərrahiyyəyə ehtiyac yarana bilər.

Tətbiq ediləcək üsul körpənin xəstəliyinə və həyata keçirilməli olan müdaxiləyə uyğun olaraq müəyyən edilir.

Fetal müdaxilənin əsas məqsədi yalnız ultrasəs müayinəsində anomaliya görüldüyünə görə prosedur həyata keçirmək deyil. Müdaxilə adətən hamiləlik davam edərkən xəstəliyin körpəyə ciddi zərər vermə ehtimalının olduğu və bu prosesin fetal müalicə ilə dəyişdirilə biləcəyi hallarda nəzərdən keçirilir.

Məsələn, körpənin sidik yollarındakı ciddi tıxanıqlıq amniotik mayenin azalmasına və ağciyər inkişafının pozulmasına səbəb ola bilər. Əkizdən əkizə transfuziya sindromunda (TTTS) plasentadakı anormal damar əlaqələri hər iki körpənin qan dövranına təsir göstərə bilər. Ağır fetal anemiyada isə körpənin ürəyi artan yük altında qala bilər və müalicə edilmədikdə ürək çatışmazlığı və ya hidrops inkişaf edə bilər.

Belə hallarda yalnız xəstəliyin mövcudluğu deyil, gözləməyin yaradacağı risk ilə müdaxilənin daşıdığı risk müqayisə edilir.

Xeyr. Ultrasəsdə anomaliyanın aşkarlanması fetal müdaxilə qərarı vermək üçün təkbaşına kifayət deyil.

İlk mərhələdə diaqnoz mümkün qədər dəqiqləşdirilməlidir. Ətraflı ultrasəs müayinəsi əsas qiymətləndirmə üsuludur. Körpənin vəziyyətinə görə fetal exokardioqrafiya, fetal MRT, Doppler müayinələri, amniosentez və ya digər genetik müayinələr kimi əlavə üsullardan istifadə oluna bilər.

Burada vacib olan yalnız “Körpədə hansı xəstəlik var?” sualının cavabı deyil. Eyni zamanda aşağıdakı suallar da cavablandırılmalıdır:

• Xəstəlik nə dərəcədə ağırdır?
• İrəliləyirmi?
• Körpənin hansı orqanlarına təsir göstərir?
• Yanaşı başqa bir anomaliya varmı?
• Müalicə edilmədikdə hamiləlik zamanı nə baş verməsi gözlənilir?
• Doğuşdan sonraya qədər gözləmək mümkündürmü?
• Ana bətnində aparılacaq müdaxilə nəticəni dəyişdirə bilərmi?

Fetal müalicədə ən vacib məsələlərdən biri düzgün xəstə seçimidir. Eyni xəstəliyə sahib iki körpədə belə xəstəliyin ağırlıq dərəcəsi və hamiləliyin xüsusiyyətləri fərqli ola bildiyi üçün müalicə yanaşması eyni olmaya bilər.

Müdaxilə qərarı verilərkən üç əsas amil birlikdə qiymətləndirilir:

1. Xəstəliyin təbii gedişi:
Müdaxilə edilmədikdə xəstəliyin necə irəliləməsi gözlənilir?

2. Fetal müalicənin təmin edə biləcəyi fayda:
Həyata keçiriləcək prosedur körpənin yaşamasını, orqan inkişafını və ya doğuşdan sonrakı vəziyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilərmi?

3. Ana və körpə baxımından prosedurun riski:
Müdaxilənin vaxtından əvvəl doğuş, suyun gəlməsi, qanaxma, infeksiya və ya hamiləliyin itirilməsi kimi mümkün riskləri nələrdir?

Beləliklə, fetal müdaxilədə əsas sual yalnız “Bu prosedur həyata keçirilə bilərmi?” deyil. Daha vacib sual “Bu hamiləlikdə bu prosedurun həyata keçirilməsi gözləməkdən daha faydalıdırmı?” sualıdır.

Fetal müdaxilələr tətbiq ediləcək müalicəyə uyğun olaraq müxtəlif üsullarla həyata keçirilə bilər.

Bəzi prosedurlarda körpənin və ya plasentanın hədəflənən nahiyəsinə ananın qarın divarından nazik iynə ilə çatılır. Prosedur boyunca iynənin mövqeyi ultrasəs ilə izlənilir.

Məsələn, ağır fetal anemiyada intrauterin qan transfuziyası bu üsulla həyata keçirilə bilər. Uyğun fetal damara daxil olunaraq körpəyə ehtiyac duyduğu qan verilir.

Bənzər üsullar bəzi hallarda mayenin boşaldılması, nümunə götürülməsi və ya körpəyə dərman verilməsi məqsədilə də istifadə oluna bilər.

Körpənin bədənində toplanan mayenin davamlı olaraq boşaldılması lazım olan bəzi xəstəliklərdə şunt adlandırılan kiçik borudan istifadə edilə bilər.

Məsələn, aşağı sidik yollarının ciddi tıxanıqlığında (LUTO) körpənin sidik kisəsində toplanan sidiyin amniotik boşluğa ötürülməsi məqsədilə vezikoamniotik şunt yerləşdirilə bilər.

Eyni şəkildə, körpənin döş qəfəsində ağciyər inkişafına mane ola biləcək miqdarda maye toplandıqda torakoamniotik şunt tətbiq oluna bilər.

Bu prosedurlar adətən ultrasəs nəzarəti altında həyata keçirilir.

Fetoskopiya çox nazik kamera sisteminin uşaqlığın daxilinə irəlilədilərək körpənin, göbək ciyəsinin və ya plasentanın birbaşa görüntülənməsini təmin edən minimal invaziv üsuldur.

Ən çox tanınan tətbiqlərindən biri əkizdən əkizə transfuziya sindromunun (TTTS) fetoskopik lazerlə müalicəsidir. Bu prosedurda eyni plasentanı paylaşan körpələr arasındakı anormal damar əlaqələri görüntülənir və lazer enerjisindən istifadə edilərək bağlanır.

Fetoskopik üsullar uyğun xəstələrdə anadangəlmə diafraqma yırtığında FETO tətbiqi, bəzi mürəkkəb əkiz hamiləlikləri və müəyyən fetal xəstəliklərin müalicəsində də istifadə oluna bilər.

Bəzi seçilmiş xəstəliklərdə körpəyə çatmaq üçün uşaqlığın cərrahi yolla açıldığı açıq fetal cərrahiyyə tətbiq oluna bilər.

Bunun ən çox tanınan nümunələrindən biri müvafiq meyarlara cavab verən bəzi miyelomeninqosel (spina bifida) hallarında körpənin onurğasındakı açıqlığın hamiləlik zamanı bağlanmasıdır.

Açıq fetal cərrahiyyə minimal invaziv müdaxilələrlə müqayisədə ana üçün daha geniş əməliyyat olduğuna görə yalnız müəyyən xəstəliklər və uyğun xəstələr üçün nəzərdən keçirilir.

Fetal müdaxilənin məqsədi xəstəliyə görə dəyişir.

Bəzi prosedurlarda xəstəliyə səbəb olan mexanizm birbaşa aradan qaldırılmağa çalışılır. Digərlərində isə məqsəd körpənin doğuşa qədər olan müddətdə zərər görməsini azaltmaq və ya həyati orqanların inkişafını dəstəkləməkdir.

Məsələn, fetal anemiyada aparılan qan transfuziyası körpənin anemiyasını aradan qaldırarkən, sidik yollarındakı ciddi tıxanıqlıq səbəbilə tətbiq edilən şuntun əsas məqsədlərindən biri amniotik mayenin və bununla da ağciyər inkişafının qorunmasına kömək etməkdir.

Buna görə fetal müalicənin uğuru yalnız “xəstəlik tamamilə aradan qalxdımı?” sualı ilə qiymətləndirilmir. Hamiləliyin təhlükəsiz şəkildə davam etməsi, körpənin orqanlarının qorunması və doğuşdan sonrakı vəziyyətinin yaxşılaşdırılması da müalicənin məqsədləri arasında ola bilər.

Bəli. Fetal müdaxilələr ana və körpə baxımından tamamilə risksiz prosedurlar deyil.

Risklər tətbiq ediləcək üsula, hamiləlik həftəsinə və ana ilə körpənin vəziyyətinə görə dəyişir. Prosedurdan asılı olaraq suyun gəlməsi, vaxtından əvvəl doğuş, qanaxma, infeksiya, plasenta ilə bağlı ağırlaşmalar və ya hamiləliyin itirilməsi kimi problemlər yarana bilər.

Açıq fetal cərrahiyyə ilə ultrasəs nəzarəti altında həyata keçirilən minimal invaziv prosedurun riskləri də eyni deyil.

Buna görə fetal müdaxilədən əvvəl ailəyə prosedurun gözlənilən faydası, mümkün riskləri, alternativləri və müdaxilə edilmədikdə xəstəliyin gözlənilən gedişi haqqında ətraflı məlumat verilməsi vacibdir.

Fetal müdaxilənin həyata keçirilməsi müalicə prosesinin başa çatdığı anlamına gəlmir.

Prosedurdan sonra körpənin müalicəyə verdiyi cavab, amniotik maye, plasenta, fetal qan dövranı və hamiləliyin ümumi gedişi müəyyən intervallarla qiymətləndirilir. Tətbiq edilən müalicəyə görə ardıcıl ultrasəs və Doppler müayinələrinə ehtiyac yarana bilər.

Bəzi müalicələr bir prosedurla tamamlana bildiyi halda, bəzi hallarda prosedurun təkrarlanması lazım ola bilər. Məsələn, fetal anemiyada körpənin vəziyyətindən asılı olaraq birdən çox intrauterin transfuziyaya ehtiyac yarana bilər.

Doğuşun vaxtı, üsulu və körpənin doğuşdan sonra ehtiyac duya biləcəyi müalicə də hamiləlik müddətində planlaşdırılır.

Fetal müdaxilə tövsiyə edildikdə ilk növbədə diaqnozun, xəstəliyin ağırlıq dərəcəsinin və müdaxilənin məqsədinin ailə tərəfindən başa düşülməsi vacibdir.

Ailələrin aşağıdakı sualların cavablarını bilməsi qərarvermə prosesini asanlaşdıra bilər:

• Müdaxilənin əsas məqsədi nədir?
• Prosedur həyata keçirilməzsə xəstəliyin necə irəliləməsi gözlənilir?
• Müdaxilənin körpəyə təmin edə biləcəyi fayda nədir?
• Ana və körpə üçün riskləri nələrdir?
• Başqa bir müalicə və ya yalnız izləmə variantı varmı?
• Prosedurdan sonra hamiləlik necə izləniləcək?
• Doğuş harada və necə planlaşdırılmalıdır?
• Körpənin doğuşdan sonra əlavə müalicəyə ehtiyacı olacaqmı?

Fetal müalicədə məqsəd yalnız texniki olaraq mümkün olan proseduru həyata keçirmək deyil. Məqsəd ana və körpə üçün gözlənilən faydanın risklərdən daha yüksək olduğu düzgün halı müəyyən etmək və uyğun zamanda düzgün müdaxiləni tətbiq etməkdir.

Xeyr. Fetal müdaxilələr ultrasəs nəzarəti altında iynə ilə aparılan prosedurlardan şunt tətbiqlərinə, fetoskopik üsullardan açıq fetal cərrahiyyəyə qədər müxtəlif üsulları əhatə edir.

Anesteziya üsulu həyata keçiriləcək prosedurun növünə görə dəyişir. Bəzi minimal invaziv müdaxilələrdə lokal anesteziya kifayət edə bildiyi halda, daha geniş prosedurlarda fərqli anesteziya üsullarına ehtiyac yarana bilər.

Bəli. Xəstəliyin növünə və körpənin müalicəyə verdiyi cavaba görə bəzi prosedurların təkrarlanması lazım ola bilər. Xüsusilə intrauterin qan transfuziyası kimi müalicələr hamiləlik boyunca birdən çox dəfə tətbiq oluna bilər.

Fetal müdaxilənin növünə görə vaxtından əvvəl doğuş və ya döl qişalarının vaxtından əvvəl açılması kimi risklər ola bilər. Bu risk prosedurun növünə, hamiləlik həftəsinə və ana ilə körpənin vəziyyətinə görə dəyişir.

Xeyr. Bir çox fetal xəstəlik üçün ən uyğun yanaşma yaxından izləmə və lazım olan müalicənin doğuşdan sonra həyata keçirilməsidir. Fetal müdaxilələr yalnız hamiləlik zamanı müdaxilənin körpənin gedişini dəyişdirə biləcəyi seçilmiş hallarda nəzərdən keçirilir.

Bu məzmun ümumi məlumatlandırma məqsədilə hazırlanmışdır. Fetal müdaxilə qərarı ana və körpənin vəziyyəti, hamiləlik həftəsi və xəstəliyin xüsusiyyətləri birlikdə qiymətləndirilərək fərdi şəkildə verilməlidir.