Ana Bətnində Müalicə Oluna Bilən Xəstəliklər Hansılardır?

Hamiləlik zamanı körpədə hər hansı bir xəstəliyin və ya struktur problemin aşkarlanması müalicə üçün hər zaman doğuşu gözləmək lazım olduğu anlamına gəlmir. Bu gün fetal təbabət sahəsindəki inkişaflar sayəsində bəzi xəstəliklərdə körpə hələ ana bətnində olarkən müalicə və ya müdaxilə həyata keçirilə bilər. Fetal müalicə adlandırılan bu yanaşmalar dərman müalicəsindən körpəyə qan köçürülməsinə, şunt tətbiqlərindən fetoskopik müdaxilələrə və seçilmiş hallarda fetal cərrahiyyəyə qədər müxtəlif üsulları əhatə edir.

Lakin ana bətnində aşkarlanan hər xəstəlik fetal müalicə üçün uyğun deyil. Müalicə qərarı xəstəliyin növü və ağırlıq dərəcəsi, hamiləlik həftəsi, körpənin vəziyyəti, müalicənin təmin edə biləcəyi fayda və ana ilə körpə üçün yarada biləcəyi risklər nəzərə alınaraq fərdi şəkildə qiymətləndirilir.

Fetal müalicə hamiləlik davam edərkən ana bətnindəki körpənin sağlamlığını qorumaq, xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaq və ya doğuşdan sonra yarana biləcək ciddi problemləri azaltmaq məqsədilə tətbiq olunan müalicələrin ümumi adıdır.

Fetal müalicə mütləq cərrahi əməliyyat demək deyil. Bəzi xəstəliklərdə anaya verilən dərmanlar plasenta vasitəsilə körpəyə çatır, bəzi hallarda isə ultrasəs nəzarəti altında birbaşa körpəyə və ya göbək ciyəsinə müdaxilə edilə bilər. Daha mürəkkəb hallarda fetoskopik və ya cərrahi üsullardan istifadə oluna bilər.

Buna görə fetal müalicələri ümumilikdə medikamentoz müalicələr, ultrasəs nəzarəti altında aparılan müdaxilələr, fetoskopik prosedurlar və fetal cərrahiyyə şəklində təsnif etmək olar.

Tibbdəki inkişaflarla birlikdə fetal müalicənin tətbiq oluna bildiyi xəstəliklərin sayı artmaqdadır. Bu gün müəyyən şərtlər daxilində ana bətnində müdaxilə edilə bilən əsas vəziyyətlər aşağıdakılardır:

Aşağı sidik yollarının obstruksiyası (LUTO) körpənin sidiyinin sidik kisəsindən xaricə çıxmasına mane olan tıxanıqlıq vəziyyətidir. Oğlan körpələrdə bunun mühüm səbəblərindən biri posterior uretral qapaq (PUV) adlandırılan anadangəlmə problemdir.

Sidik axınının ciddi şəkildə maneə törədilməsi körpənin sidik kisəsinin həddindən artıq böyüməsinə, böyrəklərin zədələnməsinə və amniotik mayenin azalmasına səbəb ola bilər. Amniotik mayenin ciddi dərəcədə azalması isə xüsusilə ağciyərlərin inkişafına mənfi təsir göstərə bilər.

Seçilmiş hallarda sidik kisəsindəki sidiyin amniotik boşluğa axmasını təmin etmək məqsədilə vezikoamniotik şunt tətbiq oluna bilər. Bəzi mərkəzlərdə uyğun xəstələrdə tıxanıqlığın aradan qaldırılmasına yönəlmiş fetoskopik müdaxilələr də nəzərdən keçirilə bilər.

Lakin hər LUTO və ya PUV halında ana bətnində müdaxilə tələb olunmur. Böyrəklərin vəziyyəti, amniotik mayenin miqdarı, tıxanıqlığın dərəcəsi və hamiləlik həftəsi müalicə qərarında mühüm rol oynayır.

Eyni plasentanı paylaşan bəzi eyniyumurtalı əkiz hamiləliklərində plasentadakı damar əlaqələri səbəbindən körpələr arasında qan axını qeyri-bərabər ola bilər. Bu vəziyyət əkizdən əkizə transfuziya sindromu (Twin-to-Twin Transfusion Syndrome – TTTS) adlandırılır.

Bir körpə daha az qan alarkən digər körpəyə həddindən artıq qan keçməsi hər iki körpə üçün ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.

Uyğun hallarda fetoskopik lazer müalicəsi ilə plasentadakı anormal damar əlaqələri bağlana bilər. Bununla iki körpə arasındakı qeyri-bərabər qan axınının dayandırılması məqsədi güdülür.

Eyni şəkildə, TAPS (Twin Anemia Polycythemia Sequence) və TRAP ardıcıllığı kimi bəzi mürəkkəb əkiz hamiləliklərində də seçilmiş hallarda fetal müdaxilələr tətbiq oluna bilər.

Körpədə ana bətnində ağır dərəcəli qanazlığı qan qrupu uyğunsuzluğu, bəzi infeksiyalar və ya digər səbəblərlə meydana gələ bilər.

Ağır fetal anemiya aşkar edildikdə körpəyə intrauterin qan transfuziyası həyata keçirilə bilər. Ultrasəs nəzarəti altında aparılan bu prosedur zamanı adətən göbək ciyəsindəki damara daxil olunaraq körpəyə uyğun qan köçürülür.

İntrauterin qan transfuziyası fetal müalicədə uzun müddətdir tətbiq edilən və müəyyən hallarda həyat qurtarıcı ola bilən üsullardan biridir.

Körpənin ağciyərlərinin ətrafında ciddi miqdarda mayenin toplanması fetal plevral efüziya və ya hidrotoraks adlandırılır. Həddindən artıq maye ağciyərlərin inkişafına mane ola və ürəyə təzyiq göstərə bilər.

Uyğun hallarda döş qəfəsindəki mayenin amniotik boşluğa axmasını təmin etmək məqsədilə torakoamniotik şunt yerləşdirilə bilər.

Burada məqsəd yalnız mayeni boşaltmaq deyil, ağciyərlərə olan təzyiqi azaltmaqla onların inkişafını davam etdirməsinə kömək etməkdir.

Anadangəlmə diafraqma yırtığı (CDH) qarın boşluğundakı orqanların diafraqmadakı bir açıqlıqdan döş qəfəsinə keçməsi nəticəsində yaranan ciddi anadangəlmə anomaliyadır. Döş qəfəsinə keçən orqanlar körpənin ağciyərlərinin inkişafına mənfi təsir göstərə bilər.

Ağır və seçilmiş CDH hallarında FETO (Fetoscopic Endoluminal Tracheal Occlusion) adlandırılan fetoskopik üsul tətbiq oluna bilər. Bu prosedur zamanı ağciyərlərin inkişafını dəstəkləmək məqsədilə körpənin nəfəs borusuna müvəqqəti olaraq kiçik bir balon yerləşdirilir.

FETO hər diafraqma yırtığı halında tətbiq edilmir. Xəstəliyin ağırlıq dərəcəsi, ağciyərlərin inkişaf səviyyəsi və digər klinik xüsusiyyətlər ətraflı şəkildə qiymətləndirilir.

Spina bifida körpənin onurğasının və onurğa beyninin inkişafı zamanı yaranan anadangəlmə anomaliyadır. Bunun ağır formalarından biri miyelomeninqoseldir.

Müvafiq meyarlara cavab verən bəzi hallarda onurğadakı açıqlığın körpə hələ ana bətnində olarkən bağlanmasına yönəlmiş fetal cərrahiyyə tətbiq oluna bilər.

Prenatal bərpa xəstəliyi tamamilə aradan qaldırmır. Məqsəd açıqda qalan sinir toxumasının hamiləlik boyunca daha çox zədələnməsini azaltmaq və bəzi körpələrdə doğuşdan sonrakı nəticələri yaxşılaşdırmaqdır.

Körpənin ağciyərlərində inkişaf edən CPAM (anadangəlmə ağciyər tənəffüs yolları malformasiyası) və ya bronxopulmonar sekvestrasiya kimi bəzi törəmələr hamiləlik zamanı böyüyərək ürək və ağciyərlərə təzyiq göstərə bilər.

Bu halların əhəmiyyətli bir hissəsi yalnız yaxından izlənilir. Lakin törəmənin ölçüsü, körpənin qan dövranına təsiri və ya hidropsun inkişaf etməsi kimi hallarda fetal müdaxilə nəzərdən keçirilə bilər.

Eyni şəkildə, sakrokoksigeal teratoma kimi bəzi fetal şişlərdə də xəstəliyin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq ana bətnində müdaxilə variantları qiymətləndirilə bilər.

Xeyr. Ana bətnində aşkarlanan hər anomaliya üçün fetal müalicə mövcud deyil və fetal müalicə imkanının olması da hər xəstəyə müdaxilə ediləcəyi anlamına gəlmir.

Bəzi anomaliyalar hamiləlik boyunca yalnız izlənilir və lazım olan müalicə doğuşdan sonra həyata keçirilir. Digər hallarda isə ana bətnində müdaxilə xəstəliyin təbii gedişini dəyişdirə və ya körpənin doğuşdan sonrakı vəziyyətini yaxşılaşdıra bilər.

Buna görə fetal müalicədə ən mühüm mərhələlərdən biri düzgün xəstə seçimidir.

Ana bətnində müdaxilə barədə qərar verilərkən yalnız xəstəliyin adı nəzərə alınmır. Ətraflı ultrasəs müayinəsi və lazım gəldikdə fetal MRT, genetik müayinələr və digər diaqnostik üsullarla körpənin vəziyyəti hərtərəfli qiymətləndirilir.

Qərarvermə prosesində xüsusilə aşağıdakı suallar mühümdür:

• Xəstəlik müalicə edilmədikdə hamiləlik zamanı irəliləyəcəkmi?
• Körpənin həyatını və ya orqanlarının inkişafını təhdid edirmi?
• Ana bətnində tətbiq olunacaq müalicə xəstəliyin təbii gedişini dəyişdirə bilərmi?
• Prosedurun ana və körpə üçün riskləri nələrdir?
• Müdaxilə üçün uyğun hamiləlik həftəsindəyikmi?
• Yanaşı gedən başqa struktur və ya genetik problem varmı?

Bu qiymətləndirmələr nəticəsində müşahidə, fetal müalicə və ya doğuşdan sonrakı müalicə variantlarından hansının daha uyğun olduğuna qərar verilir.

Fetal müdaxilələrin riskləri tətbiq ediləcək üsuldan asılı olaraq dəyişir. Ultrasəs nəzarəti altında həyata keçirilən müdaxilələrin riskləri açıq fetal cərrahiyyənin riskləri ilə eyni deyil.

Prosedurdan asılı olaraq vaxtından əvvəl doğuş, döl qişalarının vaxtından əvvəl açılması və suyun gəlməsi, qanaxma, infeksiya və ya hamiləliyin itirilməsi kimi ağırlaşmalar baş verə bilər. Buna görə fetal müalicənin potensial faydası ilə ana və körpə üçün yaratdığı risklər birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Məqsəd yalnız texniki cəhətdən bir proseduru həyata keçirmək deyil, ana və körpə üçün gözlənilən faydanın müdaxilənin risklərindən daha yüksək olduğu halları müəyyən etməkdir.

Ultrasəs müayinəsində körpə ilə bağlı bir problemin aşkarlanması mütləq fetal müalicənin lazım olacağı anlamına gəlmir. İlk addım aşkarlanan dəyişikliyin nə olduğunu və nə dərəcədə ciddi olduğunu düzgün müəyyən etməkdir.

Perinatoloji qiymətləndirmə zamanı anomaliyanın xüsusiyyətləri ətraflı ultrasəs müayinəsi ilə araşdırılır; lazım gəldikdə fetal MRT, genetik testlər və ya digər qabaqcıl müayinələr planlaşdırıla bilər. Daha sonra ailəyə xəstəliyin gözlənilən gedişi, hamiləlik zamanı tətbiq oluna biləcək müalicələr, müşahidə variantları və doğuşdan sonrakı proses haqqında məlumat verilir.

Fetal müalicədə əsas yanaşma “müdaxilə etmək mümkündürsə, müdaxilə etmək” deyil, düzgün xəstəyə, düzgün zamanda və uyğun üsulla müdaxilə etməkdir.

Bəli. Bəzi xəstəliklərdə açıq və ya fetoskopik fetal cərrahiyyə tətbiq oluna bilər. Lakin fetal müalicələrin əhəmiyyətli bir hissəsi açıq əməliyyat tələb etmir; ultrasəs nəzarəti altında iynə ilə müdaxilə, şunt tətbiqi, qan transfuziyası və ya fetoskopik üsullardan istifadə edilə bilər.

Bütün fetal müalicələr üçün vahid bir hamiləlik həftəsi yoxdur. Uyğun vaxt xəstəliyə, xəstəliyin ağırlıq dərəcəsinə, körpənin inkişafına və tətbiq ediləcək üsula görə dəyişir.

Hər zaman deyil. Bəzi müalicələr xəstəliyin səbəbini aradan qaldırmağı hədəfləyir, digərləri isə körpənin orqanlarının zədələnməsini azaltmaq, hamiləliyin davam etməsini təmin etmək və ya doğuşdan sonrakı nəticələri yaxşılaşdırmaq məqsədi daşıyır.

Adətən ətraflı ultrasəs əsas qiymətləndirmə üsuludur. Lakin konkret vəziyyətdən asılı olaraq fetal MRT, fetal exokardioqrafiya, genetik müayinələr və ya digər testlərə ehtiyac yarana bilər.

Fetal müdaxilələr qabaqcıl görüntüləmə üsulları, uyğun texniki infrastruktur və bu sahədə təcrübəli multidissiplinar komanda tələb edən prosedurlardır. Tətbiq edilə bilən üsullar və xəstə seçim meyarları tibb mərkəzləri arasında fərqlənə bilər.

Bu məzmun ümumi məlumatlandırma məqsədilə hazırlanmışdır. Diaqnoz və müalicə qərarı ana və körpənin fərdi klinik xüsusiyyətləri qiymətləndirildikdən sonra həkim tərəfindən verilməlidir.