Ətraflı Ultrasəs Müayinəsi Nə Zaman Aparılmalıdır və Hansı Problemləri Göstərə Bilər?

Ətraflı ultrasəs müayinəsi hamiləlik dövründə körpənin orqan və sistemlərinin ətraflı qiymətləndirildiyi mühüm ultrasəs müayinəsidir. Adətən hamiləliyin 18–22-ci həftələri arasında aparılır. Bu dövrdə körpənin beyni, üzü, ürəyi, onurğası, döş qəfəsi, qarın boşluğu orqanları, böyrəkləri, sidik yolları, qol və ayaqları kimi bir çox anatomik quruluş ətraflı müayinə edilə bilər. Bundan əlavə, plasenta, amniotik maye və hamiləliyin digər xüsusiyyətləri də qiymətləndirilir.

Ətraflı ultrasəs müayinəsinin məqsədi yalnız körpənin görüntülərini əldə etmək və ya cinsiyyətini müəyyən etmək deyil. Əsas məqsəd körpənin inkişafını qiymətləndirmək və hamiləlik zamanı aşkarlana bilən struktur anomaliyaları mümkün qədər erkən müəyyən etməkdir.

Lakin ətraflı ultrasəs müayinəsində problem görünməməsi körpədə heç bir sağlamlıq və ya genetik problemin olmadığını təmin etmir. Bəzi xəstəliklər ultrasəsdə əlamət verməyə bilər, bəzi anomaliyalar isə hamiləliyin daha sonrakı həftələrində ortaya çıxa bilər.

Ətraflı ultrasəs körpənin anatomik quruluşlarının sistemli şəkildə qiymətləndirildiyi geniş ultrasəs müayinəsidir. “Detallı ultrasəs”, “ikinci səviyyəli ultrasəs” və ya “fetal anomaliya skrininqi” kimi müxtəlif ifadələrlə də adlandırıla bilər.

Müayinə zamanı yalnız körpənin ölçüsünə baxılmır. Baş və beyin strukturları, üz, onurğa, ürək və böyük damarlar, ağciyərlər, qarın divarı, mədə, böyrəklər, sidik kisəsi, qol və ayaqlar kimi bir çox struktur müəyyən ultrasəs kəsiklərində qiymətləndirilir.

Bununla yanaşı, körpənin böyüməsi, plasentanın yerləşməsi, amniotik mayenin miqdarı, göbək ciyəsi və hamiləliyə aid digər strukturlar da müayinə edilir.

Məqsəd hamiləliyin bu dövründə körpənin anatomik inkişafını mümkün qədər geniş şəkildə qiymətləndirməkdir.

Ətraflı ultrasəs üçün ən çox seçilən dövr hamiləliyin 18–22-ci həftələri arasındadır.

Bu həftələrdə körpənin orqanlarının böyük hissəsi ultrasəs vasitəsilə ətraflı qiymətləndirilə biləcək qədər inkişaf etmiş olur. Eyni zamanda körpənin ölçüsü və amniotik mayenin yaratdığı görüntüləmə şəraiti bir çox anatomik quruluşun müayinəsinə imkan verir.

Lakin hər hamiləlik üçün tək və dəyişməz bir həftə yoxdur. Hamiləliyin xüsusiyyətlərinə, daha əvvəl aşkarlanmış tapıntıya və ya texniki səbəblərə görə qiymətləndirmə daha erkən və ya daha gec aparıla bilər.

Beynəlxalq təlimatlarda rutin ikinci trimestr fetal ultrasəs müayinəsi üçün təxminən hamiləliyin 18–24-cü həftələrini əhatə edən dövr göstərilə bilər.

Hamiləliyin erkən dövrlərində körpənin bir çox orqanı ətraflı qiymətləndirmə üçün hələ çox kiçikdir və xüsusilə kəllədaxili strukturların bir hissəsinin inkişafı hələ tamamlanmamış olur. Hamiləlik irəlilədikcə beyin, ürək, onurğa, böyrəklər və digər orqanların anatomik quruluşları ultrasəsdə daha ətraflı qiymətləndirilə bilən hala gəlir.

18–22-ci həftələr bu baxımdan mühüm dövrdür.

Bununla belə, birinci trimestr ultrasəsinin normal olması ikinci trimestrdə ətraflı ultrasəsə ehtiyac olmadığı demək deyil. Bəzi struktur anomaliyalar hamiləliyin erkən dövründə görünməyə bilər və ya yalnız hamiləlik irəlilədikcə aydınlaşa bilər.

Eyni şəkildə, ikinci trimestrdə aparılan ətraflı ultrasəsin normal olması hamiləliyin sonrakı dövrlərində heç bir problemin ortaya çıxmayacağı demək deyil.

Ətraflı ultrasəs zamanı körpənin anatomiyası müəyyən sistematik qaydada qiymətləndirilir.

Körpənin kəlləsinin forması və bütövlüyü, beynin əsas anatomik strukturları və beyindəki bəzi boşluqlar qiymətləndirilir.

Beyin inkişafındakı bəzi ciddi anomaliyalar, mədəciklərin genişlənməsi, beyinciyin inkişafı, orta xətt strukturları və ya kəllə quruluşuna təsir edən bəzi hallar bu müayinə zamanı aşkar edilə bilər.

Körpənin üz profili, dodaqları və bəzi üz strukturları qiymətləndirilir.

Xüsusilə dodaq yarığı kimi bəzi üz anomaliyaları ultrasəsdə görünə bilər. Lakin üz nahiyəsinin qiymətləndirilməsi körpənin mövqeyindən təsirlənə bilər və bütün üz anomaliyalarının ultrasəs vasitəsilə aşkarlanması mümkün deyil.

Ürək ətraflı ultrasəs müayinəsinin mühüm hissələrindən biridir.

Ürəyin yerləşməsi, ölçüsü, dörd kameralı görünüşü, ürəkdən çıxan böyük damarlar və ürək ritmi qiymətləndirilir. Bu müayinə bəzi mühüm anadangəlmə ürək anomaliyalarının aşkarlanmasına kömək edə bilər.

Lakin ətraflı ultrasəsdə ürəyin normal görünməsi bütün ürək xəstəliklərini istisna etmir. Şübhəli tapıntı, ailə anamnezi və ya müəyyən risk faktorları olduqda daha ətraflı müayinə olan fetal exokardioqrafiya tələb oluna bilər.

Körpənin onurğası müxtəlif müstəvilərdə qiymətləndirilərək fəqərələrin düzülüşü və onurğanın bütövlüyü araşdırılır.

Spina bifida kimi bəzi onurğa anomaliyaları ətraflı ultrasəs zamanı aşkarlana bilər.

Körpənin döş qəfəsi, ağciyərlərin görünüşü və diafraqma qiymətləndirilir.

Döş boşluğunda yer tutan bəzi kütlələr, ağciyər inkişafına təsir edən lezyonlar və ya anadangəlmə diafraqma yırtığı kimi bəzi anomaliyalar ultrasəsdə görünə bilər.

Körpənin qarın divarının bütövlüyü, mədənin görünüşü və qarın boşluğundakı bəzi orqanlar qiymətləndirilir.

Qastroşizis və omfalosel kimi qarın divarı anomaliyaları bu dövrdə aşkarlana bilən struktur problemlər arasındadır.

Hər iki böyrəyin mövcudluğu, yerləşməsi və görünüşü, həmçinin sidik kisəsinin dolub-boşalması qiymətləndirilir.

Böyrəklərdə genişlənmə, bəzi böyrək anomaliyaları və ya sidik yollarında tıxanıqlığı düşündürən əlamətlər ətraflı ultrasəs zamanı aşkarlana bilər.

Məsələn, körpənin sidik kisəsinin nəzərəçarpacaq dərəcədə böyük olması və bununla yanaşı sidik yollarında genişlənmə və ya amniotik mayenin azalması aşağı sidik yollarının obstruksiyası (LUTO) kimi halların araşdırılmasını tələb edə bilər.

Körpənin qolları və ayaqları, uzun sümükləri, əlləri və ayaqları mümkün olduğu qədər qiymətləndirilir.

Sümüklərin uzunluğu və görünüşü bəzi skelet sistemi anomaliyaları haqqında məlumat verə bilər.

Bəli. Ətraflı ultrasəs yalnız körpənin orqanlarının müayinə edildiyi qiymətləndirmə deyil.

Plasentanın uşaqlıq daxilində yerləşməsi qiymətləndirilir. Plasentanın uşaqlıq boynuna yaxın yerləşməsi və ya onu örtməsi kimi hallar aşkarlana bilər. Bundan əlavə, göbək ciyəsinin plasentadan çıxdığı nahiyə və plasentanın uşaqlıq divarına invaziyasının qiymətləndirilməsi də müayinə zamanı nəzərdən keçirilir.

Amniotik mayenin miqdarı da qiymətləndirilir. Amniotik mayenin normadan az və ya çox olması bəzən anaya, körpəyə və ya plasentaya aid müxtəlif hallarla əlaqəli ola bilər.

Göbək ciyəsinin bəzi xüsusiyyətləri və hamiləliyin vəziyyətinə görə qan axınları da qiymətləndirməyə daxil edilə bilər.

Ətraflı ultrasəs bir çox struktur anomaliyanın aşkarlanmasına kömək edə bilər. Bunlara:

• beyin və kəlləyə aid bəzi anomaliyalar
• spina bifida kimi onurğa anomaliyaları
• bəzi anadangəlmə ürək anomaliyaları
• dodaq yarığı kimi bəzi üz anomaliyaları
• diafraqma yırtığı
• bəzi ağciyər anomaliyaları
• qarın divarı anomaliyaları
• böyrək və sidik yollarına aid bəzi anomaliyalar
• bəzi skelet sistemi anomaliyaları
• körpənin böyüməsinə təsir edən bəzi hallar daxil ola bilər.

Bununla belə, hər anomaliyanın ultrasəsdə aşkarlanma imkanı eyni deyil. Bəzi struktur problemlər ultrasəsdə daha asan görünə bilər, digərləri isə çox kiçik ola, hələ inkişaf etməmiş ola və ya körpənin mövqeyinə görə görüntülənməyə bilər.

Buna görə ətraflı ultrasəs diaqnostik və qiymətləndirmə üsulu olsa da, körpənin bütün xəstəliklərini göstərə bilən test deyil.

Ətraflı ultrasəs Daun sindromunun diaqnozunu qoyan test deyil.

Bəzi xromosomal anomaliyalarda körpənin anatomiyasında struktur problemlər və ya ultrasəsdə “marker” adlandırılan bəzi əlamətlər görünə bilər. Lakin bu əlamətlərin olması körpədə mütləq xromosomal xəstəlik olduğu demək deyil; ultrasəsin tam normal olması da xromosomal xəstəlikləri qəti şəkildə istisna etmir.

Xromosomal xəstəliklərin qiymətləndirilməsində NIPT kimi skrininq testləri ilə amniosentez və ya xorion xovlarının biopsiyası (CVS) kimi diaqnostik testlərin məqsədləri ətraflı ultrasəsdən fərqlidir.

Buna görə ultrasəsdə xromosomal problem baxımından şübhəli tapıntı aşkarlanarsa, mövcud skrininq nəticələri, ananın yaşı, ailə anamnezi və digər klinik məlumatlar birlikdə qiymətləndirilərək genetik məsləhət və ya əlavə testlər nəzərdən keçirilə bilər.

Ətraflı ultrasəsin normal olması mühüm və müsbət tapıntıdır, lakin körpənin tamamilə sağlam olduğuna zəmanət vermir.

Ultrasəs ilk növbədə körpənin anatomik quruluşunu qiymətləndirir. Bəzi genetik xəstəliklər, metabolik xəstəliklər, eşitmə və ya görmə problemləri və doğuşdan sonra ortaya çıxa bilən bəzi xəstəliklər ultrasəsdə heç bir əlamət yaratmaya bilər.

Bundan əlavə, bəzi struktur anomaliyalar hamiləliyin sonrakı dövrlərində aydınlaşa bilər.

Ultrasəsin diaqnostik gücü anomaliyanın növünə, hamiləlik həftəsinə, körpənin mövqeyinə, ananın bədən quruluşuna, amniotik mayeyə və görüntüləmə şəraitinə görə dəyişə bilər.

Buna görə “ətraflı ultrasəs normaldır” ifadəsi müayinə zamanı qiymətləndirilə bilən anatomik strukturların ultrasəsdə normal göründüyünü bildirir; bütün xəstəliklərin istisna edildiyi demək deyil.

Ətraflı ultrasəsdə bir tapıntının aşkarlanması həmişə körpədə ciddi xəstəlik olduğu demək deyil.

Bəzi tapıntılar keçici ola bilər və ya yalnız izləmə tələb edə bilər. Bəzi hallarda isə aşkarlanmış tapıntının daha ətraflı qiymətləndirilməsi lazımdır.

Tapıntılara görə:

• ətraflı ultrasəsin təkrar aparılması
• fetal exokardioqrafiya
• fetal MRT
• NIPT və ya digər genetik skrininq üsullarının qiymətləndirilməsi
• amniosentez kimi diaqnostik genetik testlər
• ardıcıl ultrasəs müayinələri nəzərdən keçirilə bilər.

Burada vacib olan yalnız “Ultrasəsdə nə görüldü?” sualı deyil. Aşkarlanmış tapıntının körpənin inkişafı baxımından nə məna daşıdığı, başqa anomaliyalarla birlikdə olub-olmaması və hamiləliyin gedişini dəyişdirib-dəyişdirməyəcəyi də qiymətləndirilməlidir.

Bəzi fetal anomaliyalar yalnız hamiləlik boyunca izlənilir və lazım olan müalicə doğuşdan sonra aparılır. Seçilmiş bəzi xəstəliklərdə isə körpənin vəziyyətinə görə ana bətnində fetal müalicə və ya fetal müdaxilə variantları nəzərdən keçirilə bilər.

Xeyr.

“Ətraflı ultrasəs” ifadəsi müayinənin əhatəsini və körpənin anatomiyasının ətraflı qiymətləndirilməsini bildirir. 3 və ya 4 ölçülü ultrasəs isə görüntünün əldə edilmə və göstərilmə formasını ifadə edir.

Ətraflı fetal anatomik qiymətləndirmənin əsasını ikiölçülü ultrasəs təşkil edir. Lazım hesab edilən hallarda 3D və ya 4D görüntüləmə əlavə məlumat verə bilər.

Buna görə yalnız körpənin üç və ya dörd ölçülü görüntülərinin əldə edilməsi ətraflı ultrasəs aparıldığı demək deyil.

İkinci trimestr fetal anatomik ultrasəs qiymətləndirilməsi yalnız yüksək riskli hamiləliklər üçün deyil.

Hamiləliyin erkən dövründəki skrininqlərin və ya genetik skrininq testlərinin aşağı risk göstərməsi də körpənin anatomik qiymətləndirilməsinə olan ehtiyacı aradan qaldırmır. Çünki struktur anomaliyalar xromosomal problem olmadan da yarana bilər.

Bununla yanaşı, daha əvvəl anomal körpə ilə nəticələnən hamiləlik anamnezi, ailədə genetik xəstəlik və ya anadangəlmə anomaliya olması, hamiləlik zamanı bəzi dərmanlara və ya infeksiyalara məruz qalma, çoxdöllü hamiləlik və ya əvvəlki müayinələrdə şübhəli tapıntı aşkarlanması kimi hallarda fetal qiymətləndirmə xüsusilə əhəmiyyət qazana bilər.

Müayinənin müddəti körpənin mövqeyinə, hamiləlik həftəsinə, görüntüləmə şəraitinə və əlavə qiymətləndirməyə ehtiyac olub-olmamasına görə dəyişə bilər.

Körpə bəzi anatomik strukturların görüntülənməsi üçün uyğun mövqedə deyilsə, müayinə uzana bilər. Bəzən ananın bir müddət hərəkət etməsi və ya qiymətləndirmənin daha sonra tamamlanması lazım ola bilər.

İlk müayinədə bir strukturun kifayət qədər görüntülənə bilməməsi həmin strukturda mütləq problem olduğu demək deyil. Texniki səbəblərlə tamamlanmayan müayinə üçün kontrol ultrasəs planlaşdırıla bilər.

Adətən hamiləliyin 18–22-ci həftələri arasında aparılır. Lakin hamiləliyin xüsusiyyətlərinə, daha əvvəl aşkarlanmış tapıntılara və görüntüləmə şəraitinə görə vaxt dəyişə bilər.

Ətraflı ultrasəsdə körpənin anatomik strukturları müəyyən sistematik çərçivədə geniş şəkildə qiymətləndirilir. Məqsəd yalnız körpənin böyüməsini və ya ürək döyüntüsünü görmək deyil, orqan və sistemlərin anatomiyasını ətraflı müayinə etməkdir.

Xeyr. Ətraflı ultrasəs Daun sindromu üçün diaqnostik test deyil. Bəzi ultrasəs tapıntıları xromosomal xəstəlik riskini düşündürə bilər, lakin dəqiq qiymətləndirmə üçün skrininq və lazım olduqda diaqnostik genetik testlər istifadə olunur.

Lazım olan testlər hamiləliyin xüsusiyyətlərinə, əvvəlki skrininq nəticələrinə, ana və ailə anamnezinə və klinik risklərə görə müəyyən edilir. Ətraflı ultrasəsin normal olması digər skrininq və ya diaqnostik testləri əvəz etmir.

Aşkarlanmış tapıntıya görə daha ətraflı ultrasəs, fetal exokardioqrafiya, fetal MRT, genetik qiymətləndirmə və ya amniosentez kimi əlavə müayinələr tələb oluna bilər. Bəzi hallarda isə müəyyən intervallarla ultrasəs izləməsi kifayət edir.

Xeyr. Ətraflı ultrasəsin əsas məqsədi fetal anatomiyanı sistematik şəkildə qiymətləndirməkdir və bunun əsasını ikiölçülü ultrasəs təşkil edir. 3D və ya 4D ultrasəs lazım olduqda tamamlayıcı üsul kimi istifadə edilə bilər.

Bu məzmun ümumi məlumatlandırma məqsədilə hazırlanmışdır. Ətraflı ultrasəsin vaxtı və əhatəsi hamiləliyin xüsusiyyətləri, ana və körpənin klinik vəziyyəti və əvvəlki müayinələrin nəticələri nəzərə alınaraq həkim tərəfindən fərdi şəkildə qiymətləndirilməlidir.