Təkrarlanan Hamiləlik İtkisinin Səbəbi Kimi Servikal Çatışmazlığın (Uşaqlıq Boynu Çatışmazlığı) Diaqnostikası və Müalicəsi

Servikal çatışmazlıq hamiləlik zamanı böyüyən dölün və ona aid strukturların uşaqlıq daxilində təhlükəsiz şəkildə qalmasını təmin edən və müqavimət göstərən uşaqlıq boynunun (serviksin) hamiləliyin ikinci trimestrindən etibarən öz-özünə zəifləməsi, qısalması və açılması vəziyyətidir. Bunun nəticəsində uşaqlıq daxilindəki döl ağrısız və spontan şəkildə itirilə bilər. Müdaxilə edilmədikdə servikal çatışmazlıq təkrarlanan hamiləlik itkilərinə səbəb ola bilən travmatik bir problemdir.

Uşaqlığı hamiləlik baxımından təxminən iki hissəyə ayırmaq olar. Bunlardan birincisi uşaqlığın gövdəsidir (corpus). Uşaqlıq gövdəsinin 90 faizindən çoxu əzələ toxumasından ibarətdir. Hamiləlik zamanı ifraz olunan hormonların əzələləri boşaldıcı təsiri sayəsində uşaqlıq daxilindəki körpə və ona aid strukturlar böyüdükcə uşaqlıq da boşalır və genişlənir. Beləliklə, körpənin böyüyəcəyi sahə genişlənir və bu proses hamiləliyin sonuna qədər davam edir.

Uşaqlığın gövdəsinin 90 faizindən çoxu əzələ toxumasından ibarət olduğu halda, uşaqlıq boynunun (serviksin) 90 faizindən çoxu birləşdirici toxumadan ibarətdir. Buna görə də serviks uşaqlığın gövdəsinə nisbətən daha sərtdir. Uşaqlıq daxilində böyüyən körpə və ona aid strukturların uşaqlıq boynuna yaratdığı təzyiqə qarşı müqavimət göstərir və hamiləlik məhsullarının xaricə çıxmasının qarşısını alır. Hamiləlik həftəsi irəlilədikcə uşaqlıq boynu artan təzyiqə qarşı müqavimət göstərərək hamiləliyin müddətinə qədər davam etməsinə kömək edir.

Normal hamiləliklərdə uşaqlıq boynu yalnız müntəzəm uşaqlıq yığılmaları nəticəsində təzyiqə məruz qaldıqda yumşalır, qısalır və nazikləşir. Hamiləlik məhsulu yalnız bundan sonra uşaqlıqdan xaric ola bilər. Servikal çatışmazlıqda (uşaqlıq boynu çatışmazlığında) isə uşaqlıq yığılmaları olmadan uşaqlıq boynu öz-özünə qısalır və açılır. Bu qısalma və açılma adətən hamiləliyin 14–16-cı həftələrindən sonra baş verir və gec düşük və ya vaxtından əvvəl doğuşa səbəb ola bilər.

Gec düşüklər hamiləliyin tamamilə itirilməsi ilə nəticələndiyi halda, vaxtından əvvəl doğuşlar həm yenidoğulmuş körpənin ölümü, həm də sağ qalan körpələrdə prematür doğuşla əlaqəli müxtəlif problemlərlə müşayiət oluna bilər. Bundan əlavə, düzgün diaqnoz qoyulmadıqda və müalicə aparılmadıqda servikal çatışmazlıq təkrarlayıcı xüsusiyyətinə görə sağlam körpə sahibi olmağa mane ola bilən bir problemdir.

Servikal çatışmazlığın klassik gedişində hamiləliyin ikinci trimestrində uşaqlıq yığılmaları, yəni sancılar olmadan uşaqlıq boynu öz-özünə açılır. Bunun nəticəsində körpə və ona aid strukturlar vaginaya doğru irəliləyə bilər. Vaginada dolğunluq hissi, döl qişalarının və ya körpənin xaricə doğru çıxması müşahidə oluna bilər. Bəzi hallarda isə bu zaman döl qişalarının yırtılması nəticəsində suyun gəlməsi baş verə bilər.

Servikal çatışmazlıq bəzən heç bir aşkar səbəb olmadan meydana çıxa bilər. Bəzi hallarda isə uşaqlıq boynuna tətbiq edilən LEEP, konizasiya kimi prosedurlardan sonra və ya çətin doğuş zamanı yaranmış uşaqlıq boynu yırtıqlarının kifayət qədər və düzgün şəkildə bərpa edilməməsi nəticəsində inkişaf edə bilər. Hamilənin anamnezində bu cür müdaxilələr varsa, onlar diqqətlə araşdırılmalı və pasiyent uşaqlıq boynu çatışmazlığı baxımından daha yaxından qiymətləndirilməlidir.

Servikal çatışmazlığın diaqnostikasında xəstənin anamnezi çox vaxt istiqamətləndirici olur. Anamnezdə hamiləliyin ikinci trimestrində ağrısız düşüklər və ya uşaqlıq boynuna aparılmış cərrahi müdaxilələr ola bilər.

Anamnezdə bu halların olub-olmamasından asılı olmayaraq, hamiləlik müayinəsi zamanı transvaginal ultrasəs müayinəsi ilə uşaqlıq boynunun uzunluğunun qısaldığı müəyyən edilirsə və uşaqlıq yığılmaları yoxdursa, bu tapıntı servikal çatışmazlıq diaqnozunu dəstəkləyir.

Məhz bu səbəbdən hamiləlik müayinəsi zamanı döl və plasenta ultrasəs müayinəsi ilə qiymətləndirilərkən uşaqlıq boynunun uzunluğu da transvaginal ultrasəs vasitəsilə ölçülməlidir. Xüsusilə hamiləliyin 24–28-ci həftələrində servikal uzunluğun 25 mm-dən qısa olması uşaqlıq boynu çatışmazlığı baxımından güclü bir göstəricidir və müvafiq klinik yanaşma tələb edir.

Uşaqlıq boynu çatışmazlığı olan hamilələr üçün bir neçə müalicə variantı mövcuddur. Anamnezində uşaqlıq boynu çatışmazlığını düşündürən vəziyyət olan hamilələrdə hamiləliyin əvvəlindən etibarən medikamentoz müalicəyə başlanıla və uşaqlıq boynunda qısalmanın olub-olmaması müəyyən fasilələrlə izlənilə bilər. Dərman müalicəsinə baxmayaraq qısalma müşahidə edilərsə, cərrahi müalicə — serklaj — gündəmə gəlir.

Anamnezində uşaqlıq boynu çatışmazlığı olan hamilələr üçün digər alternativ hamiləliyin ilk trimestri tamamlandıqdan sonra uşaqlıq boynuna serklaj tətbiq edilməsidir.

Anamnezində uşaqlıq boynu çatışmazlığı diaqnozunu dəstəkləyən qəti məlumat olmayan hamilələr isə digər bütün hamilələr kimi hamiləliyin ikinci trimestrində, xüsusilə 24–28-ci həftələrdə transvaginal ultrasəs müayinəsi ilə uşaqlıq boynunun qısalması baxımından qiymətləndirilirlər. Qısalma müəyyən edilən xəstələr ölçülən göstəriciyə və digər parametrlərə əsasən medikamentoz və ya cərrahi üsulla müalicə edilirlər.

Uşaqlıq boynunun tamamilə qısaldığı və açıldığı, döl qişalarının müayinə zamanı vaginadan görünə bildiyi hallar problemin ən irəliləmiş mərhələsidir. Bu mərhələdə cərrahi müdaxilə zəruridir, lakin müvəffəqiyyət ehtimalı yalnız servikal qısalması olan və ya anamnez əsasında diaqnoz qoyulan hallarla müqayisədə daha aşağıdır.

Ümumilikdə, hamiləliyin 12-ci həftəsində anamnezə əsasən diaqnoz qoyulan hamilələrdə serklajın müvəffəqiyyət göstəricisi 90 faizdən yüksək olduğu halda, servikal qısalmaya görə daha sonrakı dövrlərdə serklaj tətbiq edilənlərdə bu göstərici 75–80 faizə, serviksin açıldığı və müayinə zamanı döl qişalarının vaginadan göründüyü hallarda isə təxminən 50 faizə qədər azalır.

Serklaj cərrahi müdaxilədir və buna görə də müəyyən risklər daşıyır. Regional və ya ümumi anesteziyaya bağlı bəzi ağırlaşmalar yarana biləcəyi kimi, serklaj əməliyyatının özünə bağlı qanaxma, infeksiya və döl qişalarının yırtılması nəticəsində suyun gəlməsi kimi risklər də minimal səviyyədə olsa belə mövcuddur.

Vaxtından əvvəl doğuşun səbəblərindən biri olan servikal çatışmazlığın düzgün diaqnostikası və müalicəsi ilə həm təkrarlanan hamiləlik itkilərinin, həm də prematür doğuş hallarının azaldılması mümkündür. Uşaqlıq boynu açılmadan əvvəl, rutin hamiləlik müayinələri zamanı uşaqlıq boynunun transvaginal ultrasəs müayinəsi ilə ölçülməsi həm skrininq, həm də diaqnostika baxımından həyati əhəmiyyət daşıyan bir yanaşmadır.